انكار و اعتقاد بطلان آن ، و ايشان كافر باشند و تخصيص اين آيت كرديم به ادلَّه عقل و شرع كه دليل كرد بر آن كه بنده به گناهى كه فسق باشد كافر نشود و كفر را به افعال ( 1 ) جوارح تعلَّق نيست [ 391 - پ ] و آن از افعال قلوب است چون ايمان و شرح اين داده شد . البراء بن عازب روايت كرد كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت اين آيات ( 2 ) سه گانه خاص است به كافران و كافر را وصف كنند ( 3 ) به آن كه ظالم و فاسق است و لكن همه ظالم و فاسق را وصف نكنند به كفر ، و عبد اللَّه عبّاس و جماعتى مفسّران گفتند مخصوص است به جهودان . و فقها خلاف كردند در آن كه اهل ذمّه را حد بايد زدن در گناههايى كه موجب حدّ باشد فقهاى عراق گفتند ايشان را حدّ بايد زدن و استدلال كردند بر اين قول به رجم رسول - عليه السّلام - آن دو زانى را كه قصّه ايشان برفت . و فقهاء حجاز گفتند ايشان را حدّ نبايد زدن كه به جزيه همهء عقوبات از ايشان برخاست و در خبر رجم جهودان » زانى گفتند اين پيش از جزيه بود چون جزيه فرود آمد اين حكم منسوخ شد و نيز تمسّك كردند به آن كه رسول - عليه السّلام - ايشان را بر كفر عقوبت نمىكند و آن عظيمتر زنا و سرقت است مادام تا اين جنايت ( 5 ) با يكديگر كنند چون تعدّى كنند و با مسلمان ( 6 ) كنند اين صنيع از زنا و سرقت ايشان را حد بايد زدن و رجم كردن و قطع كردن . و بنزديك ما ايشان را آنگه امان دهند و به جزيه از ايشان قناعت كنند كه ذمّه نگاه دارند و نگاهداشت ذمّهء ايشان آن است كه آنچه در دين مسلمانى حرام است از شرب خمر و زنا و ربا و نكاح محرّمات اظهار نكنند و اگر كنند از ذمّه بيرون باشند و خونشان حلال باشد امام را و مرد ذمّى چون با زن مسلمان ( 7 ) زنا كند قتلش واجب باشد اگر محصن باشد و اگر نباشد . و بر زن مسلمان امّا رجم باشد و امّا حد على ما

--> ( 1 ) . آج ، لب ، مر ، لت : احوال . ( 2 ) . اساس : آيه ، با توجه به وز تصحيح شد . ( 3 ) . آج ، لب : كرد . ( 4 ) . آج ، لب : جهودانى . ( 5 ) . وز : خيانت . ( 6 ) . كذا : در اساس ، مت : ديگر نسخه بدلها : مسلمانان ( 7 ) . وز ، آج ، لب : مسلمانان ،